Bosna Hersek’in başkenti Saraybosna’da 3 bin 500 gömüt taşının bulunmuş olduğu Yahudi mezarlığının geçmişi asırlar öncesine, İspanya ve Portekiz’den kaçan Seferad’ların o dönem Osmanlı toprağı olan kente yerleşmesine dayanıyor. 

31 bin metrekarelik alana yayılan ve 2018 senesinde Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafınca Dünya Miras Sıralaması’ne alınan mezarlık, Balkanların kargaşa ve bunalımlı tarihinde Bosna’nın fazlaca kültürlü geçmişini ve kültürel geleneklerin sunmuş olduğu katkıyı yansıtıyor.

Mezarlıkta korunmuş en eski gömüt taşı 1650 yılına ilişkin. Bir el motifi bulunan gömüt taşının bir hahama ilişkin olduğu yazıyor. Bosna Yahudi Topluluğu Başkanı Jakob Finci, kendi kayıtlarına bakılırsa söz mevzusu taşın buradaki en eski gömüt taşı bulunduğunu söylüyor.

Bölgede ortaçağdan kalma gömüt taşlarına stecak (ya da çoğul haliyle stecci) adı veriliyor. Buradaki Yahudi gömüt taşlarının dünyanın hiçbir yerinde olmadığının altını çizen Finci, Yahudilerin buradaki “stecci”lerin tasarımından etkilediğini düşünüyor. Mahalli halkın kimin öldüğünü halkın bilgisine sunmak için mezarları iyi mi işaretlediklerini gözlemleyen Yahudilerin de benzer taşlar yapmış olduğu ve bu sayede mezarların yüzyıllarca korunduğu sanılıyor.

Mezarlık kentle beraber gelişti

1966’da yeni definlere kapatılan mezarlık o tarihe kadar kentle beraber gelişmiş. 

19’uncu yüzyılın sonlarında Aşkenaz doğrusu Doğu Avrupa’dan göç eden Yahudilerin Saraybosna’ya gelmesiyle daha büyük ve daha süslemeli gömüt taşları eski mütevazi taşların yerini almış.

Zaman içinde bir ana anıtsal, iki de ufak kapı, bir yakarma odası, bir havuz ve çevre duvarı, bir büyük ölenlerin kemiklerinin konulduğu oda ile Bosna’daki terör kurbanları anısına dikilen dört anıt ve çeşitli anıt mezarlar eklenmiş.

Mezarlık Saraybosna’nın iş yaşamına, eğitimine, bilimine, sanatına ve kültürüne katkı veren fazlaca sayıda Yahudi toplumunun kıymetli üyesinin son istirahat yeri.

Holokost sonrası

Holokost doğrusu Yahudi Soykırımı, Bosna’daki Yahudi toplumu üstünde de fazlaca derin etkilere niçin oldu. İkinci Dünya Savaşı öncesinde Bosna’da 14 bin, Saraybosna’da ise 12 bin Yahudi’nin yaşamış olduğu bildirilirken günümüzde bu sayı yalnızca bin civarında.

Finci, İkinci Dünya Savaşı esnasında Hırvatistan civarlarındaki bir İtalyan toplama kampında dünyaya gelmiş. Ailesindeki adamların bir çok Holokost ile yok olmuş, mezarlarının yeri bilinmiyor.

Sadece sağ kalan babaannesi öldüğünde Saraybosna’daki mezarlığa gömülmek istemesi üstüne ailesi bu bölgeye geri dönmüş.

“Saraybosna’daki mahallesi Kovacici’deki eski Yahudi Mezarlığı’ndan başka bir yerde öldüğü ve gömüldüğü düşüncesine resmen tahammül edememiş” diyen Finci, AP’ye yapmış olduğu açıklamada yalnızca bu sebeple onun son arzusunu yerine getirebilmek için ailesinin soykırımdan kurtulan üyelerinin İkinci Dünya Savaşı’ndan sonrasında buraya döndüğünü konu alıyor.

Bosna Savaşı

Ortodoks Sırplar, Katolik Hırvatlar ve Müslüman Boşnaklar içinde 1992-1995 yılları aralığında Bosna’da yaşanmış olan ve 100 bin kişinin vefat etmesiyle sonuçlanan iç savaşı esnasında Finci, kuşatma altındaki saraybosna’da kalmış. 

Burada Benevolencija adlı eski Yahudi kültür ve yardım derneğinin tekrardan kurulmasına destek olan Finci harp süresince her inançtan insanlarla paylaşmak suretiyle kente ilaç ve besin getirmek için savaşım vermiş.

Saraybosna’nın merkezine tepeden bakan eski mezarlık ise bu harp esnasında top atışlarının hedefi olmuş ve ağır şekilde mayınlanan bölge büyük tahribata uğradı.

Sadece harp sonrasında mayınların temizlenmesinden sonrasında restorasyon çalışmalarının tamamlanmasıyla beraber mezarlık 1998’de tekrardan ziyarete açıldı.

Son 17 yılda etnik olarak bölünmüş ve yoksullaşmış olan Bosna’nın fazlaca dinli tarihini yansıtmaya devam ediyor.

Eski Yahudi mezarlığının bekçisi bir Müslüman: Sefko Korman. Korman ve ailesi dünya çapından mezarlığı ziyarete gelen misafirleri ağırlıyor, mezarlıkla ve burada yatmış olduğu sanılan atalarıyla ilgili bilgiler veriyor. 

AP’ye konuşan Korman, “Mezarlığı ziyarete gelen birçok yabancı benim Müslüman olduğumu duyunca şaşırıyor, fakat ben onlara burada düzgüsel insanların yaşadığını söylüyorum” diyor. 

Saraybosna Yahudi toplumundan mezarlığa ziyarete gelenler oldukça Korman bunu fırsat bilerek mezarlıkla ilgili daha çok şey öğrenmeye çalışıyor. Ziyaretçiler de çoğunlukla kahve eşliğinde onunla uzun sohbetlere dalıyor.

Korman, ülkenin bu mühim anıtının varlığını sürdürmesini ve korunmasını sağlamaktan dolayı “mutlu ve gururlu” bulunduğunu da sözlerine ekliyor.

Finci ise geçmiş günleri anımsayarak geleceğe dair temennide bulunuyor: 

“Saraybosna’daki mezarlıkta yatan ölüler yüzyıllarca, hatta son muharebede her cepheden bombalanmasına ve tamamen mayınlanmasına karşın, yaşıyor olmanın, ölüp de toprak altında yatıyor olmaktan daha zor olduğu dönemlerde bile korundu. Şimdi fazlaca şükür ki bunlar geride kaldı ve umarız tekrardan yaşanmaz”.

By admin

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

mersin escort antalya escort bursa escort antalya escort istanbul evden eve nakliyat fethiye escort escort bayan